Cortisol meten: wat zegt deze marker over je gezondheid? 

Cortisol staat ook wel bekend als het stresshormoon. Het speelt een belangrijke rol bij de reactie van het lichaam op stress, maar de functie van cortisol gaat veel verder. Het hormoon is onder andere betrokken bij de bloedsuikerregulatie, stofwisseling, bloeddruk, afweer en het slaap-waakritme.

Omdat cortisol gedurende de dag sterk schommelt, is het belangrijk om een cortisoluitslag altijd in de juiste context te bekijken. Het tijdstip van meten, de manier waarop cortisol is bepaald en omstandigheden zoals stress, lichamelijke inspanning, ziekte en medicatie kunnen invloed hebben op de uitslag.

Een afwijkende cortisolwaarde betekent daarom niet automatisch dat er sprake is van een aandoening. Om cortisol goed te kunnen interpreteren, wordt de waarde bekeken in combinatie met het tijdstip van afname, eventuele klachten en andere relevante gegevens.

In het kort

• Cortisol is een steroïdhormoon dat voornamelijk door de bijnieren wordt geproduceerd.
• Het speelt een belangrijke rol bij de stressrespons, maar ook bij de bloedsuikerregulatie, stofwisseling, bloeddruk en afweer.
• Cortisol volgt gedurende de dag een duidelijk dag-nachtritme.
• De cortisolwaarde is normaal gesproken relatief hoog in de ochtend en daalt gedurende de dag.
• Het tijdstip van een cortisolmeting is daarom belangrijk voor de interpretatie.
• Stress, lichamelijke inspanning, ziekte, slaap en bepaalde medicijnen kunnen de cortisolwaarde beïnvloeden.
• Een enkele cortisolmeting kan niet worden gebruikt als eenvoudige ‘stressscore’.
• Zowel een te hoge als een te lage cortisolproductie kan aanleiding zijn voor verder medisch onderzoek.
• Een afwijkende cortisolwaarde stelt op zichzelf geen diagnose.

Wat is cortisol?

Cortisol is een steroïdhormoon dat voornamelijk wordt geproduceerd door de bijnierschors. De productie van cortisol wordt aangestuurd vanuit de hersenen via de zogenaamde hypothalamus-hypofyse-bijnier-as (HPA-as).

De hypothalamus geeft signalen af aan de hypofyse. De hypofyse produceert vervolgens onder andere het hormoon ACTH (adrenocorticotroop hormoon), dat de bijnieren stimuleert om cortisol aan te maken.

Cortisol helpt het lichaam om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden. Bij acute stress kan de cortisolproductie toenemen, waardoor er tijdelijk meer energie beschikbaar komt.

Daarnaast heeft cortisol verschillende andere functies:

• Het helpt de bloedsuikerspiegel te reguleren;
• Het beïnvloedt de stofwisseling van koolhydraten, vetten en eiwitten;
• Het ondersteunt het handhaven van de bloeddruk;
• Het speelt een rol bij ontstekings- en afweerreacties;
• Het helpt het lichaam reageren op lichamelijke en psychologische stress;
• Het is betrokken bij het dag-nachtritme.

Cortisol is daarmee een normaal en noodzakelijk hormoon. Het doel is niet om cortisol zo laag mogelijk te houden, maar dat de hoeveelheid cortisol en het dagritme passen bij de behoeften van het lichaam.

Cortisol en het dag-nachtritme

Een belangrijk kenmerk van cortisol is het circadiane ritme. Onder normale omstandigheden is de cortisolconcentratie in de ochtend relatief hoog. Vervolgens neemt deze gedurende de dag geleidelijk af, waarbij de waarden ’s avonds en tijdens de nacht relatief laag zijn.

De stijging in de vroege ochtend helpt het lichaam om van de slaap naar de waaktoestand over te gaan. Gedurende de dag neemt de cortisolproductie vervolgens geleidelijk af.

Dit ritme wordt mede aangestuurd door de biologische klok en staat nauw in verbinding met het slaap-waakritme.

Daarom is het tijdstip van een cortisolmeting belangrijk. Eenzelfde cortisolwaarde kan afhankelijk van het tijdstip van afname anders worden geïnterpreteerd. Bij laboratoriumonderzoek worden cortisolwaarden daarom beoordeeld aan de hand van het tijdstip waarop het monster is afgenomen en de bijbehorende referentiewaarden.

Waarom kan cortisol meten relevant zijn?

Een cortisolmeting kan onderdeel zijn van onderzoek naar de werking van de bijnieren en de regulatie van cortisol.

Bij een te hoge cortisolproductie kan bijvoorbeeld worden onderzocht of sprake is van het syndroom van Cushing. Mogelijke kenmerken hiervan zijn onder andere onverklaarde gewichtstoename, spierzwakte, gemakkelijk blauwe plekken krijgen en brede paarse huidstrepen.

Bij een te lage cortisolproductie kan sprake zijn van bijnierinsufficiëntie. Hierbij produceren de bijnieren onvoldoende cortisol. Mogelijke klachten zijn onder andere langdurige vermoeidheid, spierzwakte, gewichtsverlies en een verminderde eetlust.

Een cortisolmeting kan daarnaast worden uitgevoerd als onderdeel van een bredere beoordeling van de hormoonhuishouding.

Het is daarbij belangrijk om klachten zoals vermoeidheid, slaapproblemen of een verminderd energieniveau niet automatisch aan cortisol toe te schrijven. Deze klachten kunnen verschillende oorzaken hebben en vragen soms om aanvullend onderzoek.

Cortisol en stress

Cortisol wordt vaak het stresshormoon genoemd omdat het een belangrijke rol speelt bij de lichamelijke reactie op stress.

Bij acute stress wordt de HPA-as geactiveerd. Hierdoor kan de productie van cortisol toenemen. Samen met onder andere adrenaline en noradrenaline helpt dit het lichaam om snel te reageren op een stressvolle situatie.

Een tijdelijke stijging van cortisol tijdens stress is normaal en functioneel. Het zorgt er onder andere voor dat energie beschikbaar komt voor processen die op dat moment belangrijk zijn.

Een verhoogde cortisolwaarde betekent daarom niet automatisch dat iemand ’te veel stress’ heeft. Cortisol reageert namelijk ook op andere omstandigheden, zoals lichamelijke inspanning, ziekte en veranderingen in het slaap-waakritme.

Een enkele bloedmeting kan daarom niet worden gebruikt als eenvoudige stressmeting. De uitslag moet altijd worden bekeken in combinatie met het tijdstip van afname en de omstandigheden waarin de meting heeft plaatsgevonden.

Welke omstandigheden kunnen de uitslag beïnvloeden?

Naast het natuurlijke dag-nachtritme kunnen verschillende factoren invloed hebben op de cortisolwaarde.

Stress
Acute psychologische of lichamelijke stress kan tijdelijk leiden tot een hogere cortisolproductie.

Lichamelijke inspanning
Intensieve inspanning kan de cortisolconcentratie tijdelijk verhogen. De mate waarin dit gebeurt, hangt onder andere af van de intensiteit en duur van de inspanning.

Ziekte
Een acute ziekte of lichamelijke belasting kan invloed hebben op de stressrespons van het lichaam en daarmee op de cortisolwaarde.

Slaap en dagritme
Omdat cortisol sterk verbonden is met de biologische klok, kunnen een verstoord slaap-waakritme, nachtdiensten of onregelmatige werktijden invloed hebben op het normale cortisolpatroon.

Medicatie
Bepaalde geneesmiddelen kunnen de cortisolhuishouding beïnvloeden. Vooral corticosteroïden zijn hierbij relevant. Het is daarom belangrijk om bij een cortisolonderzoek aan te geven welke medicijnen en eventuele hormoonpreparaten worden gebruikt.

Wat betekent een verhoogde cortisolwaarde?

Een verhoogde cortisolwaarde kan verschillende oorzaken hebben. Het is belangrijk om eerst te kijken naar het tijdstip van de meting en de omstandigheden rondom de afname.

Een tijdelijke verhoging kan bijvoorbeeld samenhangen met:

• Acute stress;
• Intensieve lichamelijke inspanning;
• Ziekte;
• Een verstoord slaap-waakritme;
• Bepaalde medicijnen.

Wanneer er sprake is van een aanhoudend verhoogde cortisolproductie, kan aanvullend medisch onderzoek nodig zijn. Een belangrijke aandoening die hierbij kan worden onderzocht is het syndroom van Cushing.

Een enkele verhoogde bloedwaarde is echter onvoldoende om een dergelijke diagnose te stellen.

Wat betekent een verlaagde cortisolwaarde?

Ook een lage cortisolwaarde moet altijd worden beoordeeld in de juiste context.

Een lage cortisolproductie kan voorkomen bij bijnierinsufficiëntie, waarbij de bijnieren onvoldoende cortisol produceren. Dit kan verschillende oorzaken hebben.

Mogelijke klachten bij onvoldoende cortisolproductie zijn onder andere:

• Langdurige vermoeidheid;
• Spierzwakte;
• Gewichtsverlies;
• Verminderde eetlust;
• Duizeligheid of een lage bloeddruk.

Wanneer een lage cortisolwaarde wordt gevonden en er aanleiding bestaat om aan bijnierinsufficiëntie te denken, kan aanvullend onderzoek worden uitgevoerd naar ACTH en de bijnierfunctie.

Cortisol en de hormoonhuishouding

Cortisol maakt onderdeel uit van een groter hormonaal systeem. De productie wordt geregeld via de hypothalamus-hypofyse-bijnier-as.

De hypothalamus geeft het hormoon CRH af, waarna de hypofyse ACTH produceert. ACTH stimuleert vervolgens de bijnieren om cortisol aan te maken. Wanneer er voldoende cortisol aanwezig is, zorgt negatieve terugkoppeling ervoor dat de productie van CRH en ACTH wordt afgeremd.

Cortisol werkt daarnaast samen met verschillende andere hormonen en lichaamssystemen.

Zo speelt cortisol samen met insuline en glucagon een rol bij de bloedsuikerregulatie. Cortisol helpt onder andere om glucose beschikbaar te maken wanneer het lichaam daar behoefte aan heeft.

Ook bestaat er een wisselwerking met de schildklierhormonen T4 en T3. Zowel cortisol als schildklierhormonen zijn betrokken bij de stofwisseling en het energiegebruik van het lichaam.

Daarnaast kunnen cortisol en het geslachtshormoonstelsel elkaar beïnvloeden. Bij langdurige lichamelijke belasting of verstoring van de hormonale regulatie kunnen verschillende hormonale processen veranderen.

Ook slaap en melatonine zijn nauw verbonden met cortisol. Cortisol is normaal gesproken relatief hoog in de ochtend en neemt gedurende de dag af, terwijl melatonine vooral in de avond en nacht wordt geproduceerd. Samen ondersteunen deze hormonen het normale dag-nachtritme.

Waarom is het tijdstip van meten zo belangrijk? 

Cortisol verschilt sterk gedurende de dag. Hierdoor kan een cortisolwaarde die op zichzelf hoog of laag lijkt, normaal zijn voor het tijdstip waarop het bloed is afgenomen.

Bij een cortisolonderzoek is daarom niet alleen de gemeten concentratie belangrijk, maar ook:

• Het tijdstip van bloedafname;
• De gebruikte meetmethode;
• De bijbehorende referentiewaarden;
• Eventuele medicijnen;
• Stress en lichamelijke inspanning;
• Het slaap-waakritme;
• Eventuele klachten.

Een cortisoluitslag moet daarom altijd worden geïnterpreteerd in de context waarin de meting is uitgevoerd.

Conclusie

Cortisol is een belangrijk hormoon dat betrokken is bij de stressrespons, bloedsuikerregulatie, stofwisseling, bloeddruk, afweer en het slaap-waakritme.

Omdat cortisol gedurende de dag sterk fluctueert, is het tijdstip van meten essentieel voor een goede interpretatie. Een verhoogde of verlaagde waarde betekent bovendien niet automatisch dat er sprake is van een hormonale aandoening.

Cortisol meten kan relevant zijn wanneer er aanleiding bestaat om de cortisolhuishouding of werking van de bijnieren verder te onderzoeken. De uitslag krijgt vooral betekenis wanneer deze wordt beoordeeld in combinatie met het tijdstip van afname, klachten, medicatie, leefomstandigheden en andere relevante laboratoriumwaarden.

Welke Perfect Lab-test past bij cortisol?

Wil je cortisol meenemen in een breder gezondheidsonderzoek? Dan is de Bloed Health Check van Perfect Lab een passende optie. Hierbij kun je naast verschillende andere gezondheidsmarkers cortisol aanvullend laten bepalen, zodat je de cortisolwaarde kunt bekijken binnen een breder beeld van je gezondheid.

Wil je juist gericht je hormoonhuishouding laten onderzoeken? Dan kun je kiezen voor de Testosteron Man of Hormonen Vrouw. Deze onderzoeken zijn specifiek gericht op hormonen en kunnen meer inzicht geven in de hormonale balans.

Meer weten over cortisol? Lees dan ons kwaliteitsdocument, waarin we cortisol en de interpretatie van deze waarde nog uitgebreider bespreken.

Veelgestelde vragen over cortisol

Wat is cortisol?

Cortisol is een steroïdhormoon dat voornamelijk door de bijnieren wordt geproduceerd. Het speelt een belangrijke rol bij de stressrespons, bloedsuikerregulatie, stofwisseling, bloeddruk, afweer en het slaap-waakritme.

Waarom wordt cortisol het stresshormoon genoemd?

Bij acute stress wordt de HPA-as geactiveerd, waardoor de cortisolproductie kan toenemen. Cortisol helpt het lichaam hierdoor om zich aan te passen aan een stressvolle situatie. Het hormoon heeft echter veel meer functies dan alleen de stressrespons.

Wanneer is cortisol het hoogst?

Onder normale omstandigheden is cortisol in de vroege ochtend relatief hoog. Daarna neemt de concentratie gedurende de dag geleidelijk af. ’s Avonds en ’s nachts zijn de waarden doorgaans lager.

Kan een bloedtest aantonen of ik te veel stress heb?

Nee. Een enkele cortisolmeting kan niet worden gebruikt als eenvoudige stressscore. Cortisol wordt beïnvloed door onder andere het tijdstip van de dag, lichamelijke inspanning, ziekte, slaap en medicatie.

Wat betekent een hoge cortisolwaarde?

Een hoge cortisolwaarde kan verschillende oorzaken hebben, waaronder acute stress, lichamelijke inspanning, ziekte of bepaalde medicijnen. Bij een aanhoudend verhoogde cortisolproductie kan aanvullend medisch onderzoek nodig zijn.

Wat betekent een lage cortisolwaarde?

Een lage cortisolwaarde kan onder andere voorkomen bij onvoldoende cortisolproductie door de bijnieren. Wanneer hier aanleiding toe bestaat, kan aanvullend onderzoek naar de bijnierfunctie worden uitgevoerd.

Kan slaap invloed hebben op cortisol?

Ja. Cortisol volgt een duidelijk dag-nachtritme dat nauw verbonden is met de biologische klok en slaap. Een verstoord slaap-waakritme of nachtdiensten kunnen daarom invloed hebben op het normale cortisolpatroon.

Disclaimer

Deze informatie is bedoeld als algemene gezondheidsinformatie en vervangt geen medisch advies. Heb je ernstige, plotselinge of aanhoudende klachten, of twijfel je over je gezondheid? Neem dan contact op met je huisarts of behandelend arts. Een test van PerfectLab geeft inzicht in specifieke waarden, maar stelt geen diagnose.

Bronnen

Bornstein, S. R., Allolio, B., Arlt, W., Barthel, A., Don-Wauchope, A., Hammer, G. D., Husebye, E. S., Merke, D. P., Murad, M. H., Stratakis, C. A., & Torpy, D. J. (2016). Diagnosis and treatment of primary adrenal insufficiency: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 101(2), 364–389. https://doi.org/10.1210/jc.2015-1710

Charmandari, E., Tsigos, C., & Chrousos, G. (2005). Endocrinology of the stress response. Annual Review of Physiology, 67, 259–284. https://doi.org/10.1146/annurev.physiol.67.040403.120816

MedlinePlus. (z.d.). Cortisol blood test: MedlinePlus Medical Encyclopedia. https://medlineplus.gov/ency/article/003693.htm

Nieman, L. K., Biller, B. M. K., Findling, J. W., Newell-Price, J., Savage, M. O., Stewart, P. M., & Montori, V. M. (2008). The diagnosis of Cushing’s syndrome: An Endocrine Society clinical practice guideline. The Journal of Clinical Endocrinology & Metabolism, 93(5), 1526–1540. https://doi.org/10.1210/jc.2008-0125

Russell, G., & Lightman, S. (2019). The human stress response. Nature Reviews Endocrinology, 15(9), 525–534. https://doi.org/10.1038/s41574-019-0228-0

Whirledge, S., & Cidlowski, J. A. (2010). Glucocorticoids, stress, and fertility. Minerva Endocrinologica, 35(2), 109–125.