Hoe interpreteer je de vrouwelijke hormonen? 

Vrouwelijke geslachtshormonen spelen een belangrijke rol bij de menstruatiecyclus, de eisprong, vruchtbaarheid en de overgang. Wanneer hormonen worden gemeten, wordt daarom vaak gekeken naar meerdere hormonen die samen inzicht geven in de werking van de eierstokken en de hormonale aansturing vanuit de hersenen.

FSH, LH, oestradiol en progesteron hebben ieder een eigen functie, maar werken nauw met elkaar samen. Ook prolactine kan in bepaalde situaties relevant zijn, bijvoorbeeld wanneer de menstruatie uitblijft of onregelmatig wordt.

Een hormoonuitslag kan echter niet los worden gezien van het moment waarop de meting is uitgevoerd. De concentraties van FSH, LH, oestradiol en progesteron veranderen namelijk gedurende de menstruatiecyclus. Ook leeftijd, hormonale anticonceptie, zwangerschap en de overgang kunnen invloed hebben op de waarden.

Door de verschillende hormonen samen en in de juiste context te beoordelen, kan meer inzicht worden verkregen in de hormonale werking van de eierstokken en de menstruatiecyclus.

In het kort

• FSH, LH, oestradiol en progesteron spelen ieder een belangrijke rol binnen de vrouwelijke hormoonhuishouding.
• FSH stimuleert de ontwikkeling van follikels in de eierstokken waarbij LH onder andere een belangrijke rol speelt bij de eisprong en de vorming van het gele lichaam.
• Oestradiol is de belangrijkste vorm van oestrogeen tijdens de vruchtbare levensfase terwijl progesteron vooral na de eisprong wordt geproduceerd door het gele lichaam.
• Prolactine kan invloed hebben op de menstruatiecyclus.
• De concentraties van deze hormonen veranderen sterk gedurende de menstruatiecyclus.
• Leeftijd, zwangerschap, hormonale anticonceptie en de overgang kunnen de hormoonwaarden beïnvloeden.

Wat is FSH?

FSH staat voor follikelstimulerend hormoon. Het wordt geproduceerd door de hypofyse en speelt een belangrijke rol bij de ontwikkeling van follikels in de eierstokken.

Aan het begin van de menstruatiecyclus stimuleert FSH de groei van verschillende follikels. In deze follikels ontwikkelen zich eicellen. Naarmate een dominante follikel verder groeit, neemt de productie van oestradiol toe. Dit oestradiol geeft vervolgens feedback aan de hypothalamus en hypofyse, waardoor de afgifte van FSH verandert.

FSH wordt onder andere gebruikt om informatie te verkrijgen over de werking van de eierstokken. Een verhoogde FSH-waarde kan bijvoorbeeld voorkomen wanneer de eierstokken minder sterk reageren op de hormonale stimulatie. Dit kan onder andere worden gezien bij een verminderde ovariële functie en tijdens de overgang.

Een enkele FSH-meting is echter niet altijd voldoende om conclusies te trekken. FSH kan namelijk zowel tussen verschillende menstruatiecycli als binnen één cyclus variëren. Daarom wordt FSH altijd beoordeeld in combinatie met onder andere leeftijd, klachten, de fase van de menstruatiecyclus en andere hormoonwaarden zoals oestradiol.

Wat is LH?

LH staat voor luteïniserend hormoon. Net als FSH wordt LH geproduceerd door de hypofyse. LH speelt een belangrijke rol bij de eisprong. Wanneer een follikel voldoende is ontwikkeld en de oestradiolconcentratie gedurende enige tijd hoog is, ontstaat normaal gesproken een sterke stijging van LH. Deze zogenaamde LH-piek zorgt ervoor dat de eisprong kan plaatsvinden.

Na de eisprong stimuleert LH het gevormde gele lichaam, of corpus luteum. Dit weefsel produceert vervolgens onder andere progesteron.

LH kan daarom informatie geven over de hormonale aansturing van de eierstokken en de ovulatie. De LH-concentratie kan echter sterk veranderen gedurende de menstruatiecyclus. Een LH-waarde moet daarom altijd worden geïnterpreteerd met kennis van het moment waarop de meting is uitgevoerd.

Wat is oestradiol? 

Oestradiol (E2) is de belangrijkste vorm van oestrogeen tijdens de vruchtbare levensfase. Het hormoon wordt voornamelijk geproduceerd door de follikels in de eierstokken. Oestradiol heeft verschillende functies in het lichaam. Het speelt onder andere een rol bij:

• De ontwikkeling en rijping van follikels;
• De opbouw van het baarmoederslijmvlies;
• De regulatie van de menstruatiecyclus;
• De voorbereiding op de eisprong;
• Het behoud van de botgezondheid.

Tijdens de eerste helft van de menstruatiecyclus neemt de oestradiolproductie toe naarmate een dominante follikel verder ontwikkelt. Een voldoende hoge oestradiolconcentratie draagt vervolgens bij aan de hormonale veranderingen die uiteindelijk de LH-piek en eisprong veroorzaken.

Na de menopauze neemt de productie van oestradiol door de eierstokken sterk af. Hierdoor verandert ook de hormonale terugkoppeling tussen de eierstokken, hypofyse en hypothalamus. Dit gaat onder andere gepaard met hogere FSH- en LH-waarden.

Wat is progesteron?

Progesteron is een hormoon dat vooral na de eisprong wordt geproduceerd door het gele lichaam (corpus luteum) in de eierstok.

Na de ovulatie stijgt de progesteronproductie. Het hormoon zorgt ervoor dat het baarmoederslijmvlies wordt voorbereid en geschikt blijft voor een mogelijke innesteling van een bevruchte eicel.

Wanneer er geen zwangerschap ontstaat, neemt de progesteronproductie uiteindelijk weer af. Hierdoor wordt het opgebouwde baarmoederslijmvlies afgestoten en begint een nieuwe menstruatiecyclus.

Progesteron kan daarom worden gebruikt als aanwijzing voor een recente eisprong. Het moment van meten is hierbij belangrijk. Een progesteronmeting wordt doorgaans ongeveer één week vóór de verwachte menstruatie uitgevoerd, omdat de waarde gedurende de cyclus sterk verandert.

Een enkele progesteronwaarde kan aanwijzingen geven dat er een eisprong heeft plaatsgevonden, maar is niet geschikt om op zichzelf de ‘kwaliteit’ van de luteale fase te beoordelen. Progesteron kan namelijk gedurende de dag en binnen korte tijd sterk fluctueren.

Welke rol speelt prolactine?

Prolactine is een hormoon dat wordt geproduceerd door de hypofyse. Het is vooral bekend vanwege de rol bij de productie van moedermelk, maar heeft ook invloed op de voortplantingshormonen.

Een verhoogde prolactineconcentratie kan de normale hormonale aansturing van de menstruatiecyclus verstoren. Hierdoor kunnen bijvoorbeeld menstruaties onregelmatig worden of uitblijven.

Prolactine wordt daarom vooral bepaald wanneer daar een specifieke aanleiding voor bestaat, bijvoorbeeld bij onregelmatige of uitblijvende menstruaties of melkafscheiding uit de borsten buiten de periode van borstvoeding.

Een verhoogde prolactinewaarde hoeft overigens niet altijd te betekenen dat sprake is van een onderliggende aandoening. Prolactine kan bijvoorbeeld tijdelijk stijgen door stress, lichamelijke inspanning of stimulatie van de borsten.

Waarom is het belangrijk om FSH, LH, oestradiol en progesteron samen te bekijken?

FSH, LH, oestradiol en progesteron maken allemaal deel uit van hetzelfde hormonale systeem. De hormonen beïnvloeden elkaar voortdurend via de zogenaamde hypothalamus-hypofyse-ovarium-as.

Daarom kan dezelfde hormoonwaarde afhankelijk van de situatie iets anders betekenen. De verschillende hormonen vullen elkaar daarom aan:

• FSH en oestradiol: kunnen samen informatie geven over de werking van de eierstokken. Een verhoogd FSH in combinatie met een laag oestradiol kan bijvoorbeeld passen bij een verminderde ovariële functie.
• LH en FSH: kunnen samen informatie geven over de hormonale aansturing vanuit de hypofyse en de reactie van de eierstokken.
• Oestradiol en LH: veranderingen in oestradiol dragen bij aan de hormonale veranderingen die voorafgaan aan de LH-piek en de eisprong.
• Progesteron: kan, wanneer het op het juiste moment wordt gemeten, aanwijzingen geven dat er recent een eisprong heeft plaatsgevonden.
• Prolactine: kan relevant zijn wanneer de menstruatiecyclus verstoord is, omdat een verhoogde prolactinewaarde de voortplantingshormonen kan beïnvloeden.

De dag van de menstruatiecyclus is daarom minstens zo belangrijk als de hoogte van de hormoonwaarde zelf.

Welke factoren kunnen FSH, LH, oestradiol en progesteron beïnvloeden?

De vrouwelijke hormoonhuishouding wordt door verschillende factoren beïnvloed. Naast de natuurlijke menstruatiecyclus kunnen onder andere de volgende omstandigheden een rol spelen:

• Leeftijd: Hormoonwaarden en de werking van de eierstokken veranderen gedurende het leven.
• Overgang: Tijdens de overgang verandert de hormonale activiteit van de eierstokken, waarbij oestradiol uiteindelijk afneemt en FSH en LH kunnen stijgen.
• Zwangerschap: Tijdens een zwangerschap verandert de productie van verschillende hormonen sterk.
• Hormonale anticonceptie: De anticonceptiepil en andere hormonale anticonceptiemethoden kunnen de natuurlijke hormonale cyclus en hormoonwaarden beïnvloeden.
• Lichaamsgewicht en energiebeschikbaarheid: Een zeer lage energie-inname, fors gewichtsverlies of een laag lichaamsgewicht kan de hormonale aansturing van de menstruatiecyclus beïnvloeden.
• Intensieve lichamelijke belasting: Veel of intensief sporten kan bij sommige vrouwen invloed hebben op de hormonale cyclus.
• Stress: Langdurige lichamelijke of psychologische stress kan invloed hebben op de hormonale aansturing van de cyclus.
• Medicatie en hormoongebruik: Bepaalde medicijnen en hormoonbehandelingen kunnen invloed hebben op de gemeten waarden.
• Ziekte: Verschillende medische aandoeningen kunnen de menstruatiecyclus en hormoonproductie beïnvloeden.

Wanneer kan testen zinvol zijn?

Een hormoononderzoek kan relevant zijn wanneer er klachten of veranderingen zijn die mogelijk samenhangen met de hormonale cyclus.

Hierbij kan bijvoorbeeld worden gedacht aan:

• Onregelmatige menstruaties;
• Het uitblijven van de menstruatie;
• Veranderingen in het menstruatiepatroon;
• Klachten rondom de overgang;
• Problemen rondom de eisprong;
• Vruchtbaarheidsproblemen;
• Onverklaarde veranderingen in het hormonale patroon.

Bij een uitblijvende menstruatie kunnen FSH en oestradiol bijvoorbeeld helpen om verschillende mogelijke oorzaken van amenorroe van elkaar te onderscheiden. Ook TSH en prolactine kunnen in bepaalde situaties onderdeel zijn van de verdere beoordeling.

Bij vruchtbaarheidsproblemen kunnen hormoonwaarden eveneens onderdeel zijn van een uitgebreider onderzoek. De interpretatie hangt daarbij sterk af van de cyclusfase en de specifieke klinische vraag.

Het is belangrijk om hormoonwaarden niet automatisch te gebruiken als een algemene ‘hormoonbalanscheck’. De betekenis van een uitslag hangt sterk af van leeftijd, cyclusfase, klachten, eventuele zwangerschap en het gebruik van hormonale anticonceptie of andere hormonen.

Wat kan een afwijkende hormoonwaarde betekenen?

Een afwijkende hormoonwaarde kan verschillende oorzaken hebben. De betekenis hangt onder andere af van de fase van de menstruatiecyclus, leeftijd, klachten en eventueel gebruik van hormonen. 

Een verhoogde FSH-waarde kan bijvoorbeeld voorkomen wanneer de eierstokken minder sterk reageren op hormonale stimulatie, zoals tijdens de overgang. Een verhoogde LH-waarde kan juist normaal zijn rond de eisprong.

Een laag progesteron kan betekenen dat er geen recente eisprong heeft plaatsgevonden, maar kan ook worden verklaard doordat de meting op een ongeschikt moment in de cyclus is uitgevoerd.

Ook een lage oestradiolwaarde kan verschillende betekenissen hebben. De waarde is van nature lager in bepaalde fasen van de cyclus en neemt daarnaast sterk af na de menopauze.

Een afwijkende waarde moet daarom altijd in de juiste context worden beoordeeld. Soms is aanvullend of herhaald onderzoek nodig om meer duidelijkheid te krijgen.

Conclusie

FSH, LH, oestradiol en progesteron spelen ieder een belangrijke rol binnen de vrouwelijke hormoonhuishouding. FSH stimuleert de ontwikkeling van follikels, LH is onder andere betrokken bij de eisprong, oestradiol speelt een belangrijke rol bij de cyclus en progesteron is vooral belangrijk na de eisprong. Ook prolactine kan aanvullende informatie geven wanneer de menstruatiecyclus verstoord is.

Een hormoonuitslag moet altijd in de juiste context worden bekeken. Het moment van meten, de fase van de menstruatiecyclus, leeftijd, eventuele hormonale anticonceptie, zwangerschap en klachten kunnen allemaal invloed hebben op de interpretatie.

Een enkele afwijkende waarde betekent daarom niet automatisch dat sprake is van een hormonale aandoening. Door FSH, LH, oestradiol en progesteron samen te bekijken, ontstaat een completer beeld van de hormonale werking van de eierstokken en de menstruatiecyclus.

Welke Perfect Lab test pas bij de vrouwelijke hormonale waarden? 

Wil je de vrouwelijke hormonale waarden meenemen in een breder gezondheidsonderzoek? Dan is de Bloed Health Check van Perfect Lab een passende optie, waarbij je hormonale markers aanvullend kunt laten bepalen.

Wil je juist gericht je vrouwelijke hormoonhuishouding laten onderzoeken? Dan kun je kiezen voor de Hormonen Vrouw. Dit onderzoek is specifiek gericht op vrouwelijke hormonen en kan meer inzicht geven in de hormonale balans.

Meer weten over deze markers? Lees dan onze kwaliteitsdocumenten over FSH, LH, oestradiol en progesteron, waarin we de interpretatie van deze waarden nog uitgebreider bespreken.

Veelgestelde vragen over vrouwelijke hormonale balans

Wat is het verschil tussen FSH, LH, oestradiol en progesteron?

FSH en LH worden geproduceerd door de hypofyse en sturen de werking van de eierstokken aan. Oestradiol wordt voornamelijk door de groeiende follikels geproduceerd en speelt een belangrijke rol in de eerste helft van de cyclus. Progesteron wordt vooral na de eisprong geproduceerd door het gele lichaam.

Wanneer kan ik mijn vrouwelijke hormonen het beste laten meten?

Dat hangt af van het hormoon en van de reden voor het onderzoek. Omdat FSH, LH, oestradiol en progesteron gedurende de menstruatiecyclus sterk veranderen, is de dag van de cyclus belangrijk voor de interpretatie.

Kan ik mijn hormonen laten testen als ik hormonale anticonceptie gebruik?

Dat kan, maar hormonale anticonceptie kan de natuurlijke hormonale cyclus en daarmee de gemeten waarden beïnvloeden. Geef daarom altijd aan welke anticonceptie of andere hormonen je gebruikt.

Wat zegt progesteron over mijn eisprong?

Een verhoogde progesteronwaarde op het juiste moment in de tweede helft van de menstruatiecyclus kan aanwijzingen geven dat er recent een eisprong heeft plaatsgevonden. Eén progesteronmeting is echter niet geschikt om zelfstandig de kwaliteit van de luteale fase te beoordelen.

Disclaimer

Deze informatie is bedoeld als algemene gezondheidsinformatie en vervangt geen medisch advies. Heb je ernstige, plotselinge of aanhoudende klachten, of twijfel je over je gezondheid? Neem dan contact op met je huisarts of behandelend arts. Een test van PerfectLab geeft inzicht in specifieke waarden, maar stelt geen diagnose.

Bronnen

Barbieri, R. L. (2014). The endocrinology of the menstrual cycle. Methods in Molecular Biology, 1154, 145–169. https://doi.org/10.1007/978-1-4939-0659-8_7

Boyd, K. L., Muehlenbachs, A., Rendi, M. H., Garcia, R. L., & Gibson-Corley, K. N. (2017). Female reproductive system. In Elsevier eBooks (pp. 303–334). https://doi.org/10.1016/B978-0-12-802900-8.00017-8

Lenton, E., Sexton, L., Lee, S., & Cooke, I. (1988). Progressive changes in LH and FSH and LH ratio in women throughout reproductive life. Maturitas, 10(1), 35–43. https://doi.org/10.1016/0378-5122(88)90129-6

Mihm, M., Gangooly, S., & Muttukrishna, S. (2011). The normal menstrual cycle in women. Animal Reproduction Science, 124(3–4), 229–236. https://doi.org/10.1016/j.anireprosci.2010.08.030

Nappi, R. E., Di Ciaccio, S., & Genazzani, A. D. (2021). Prolactin as a neuroendocrine clue in sexual function of women across the reproductive life cycle: an expert point of view. Gynecological Endocrinology, 37(6), 490–496. https://doi.org/10.1080/09513590.2021.1897783

Simpson, E. R., & Santen, R. J. (2015). Celebrating 75 years of oestradiol. Journal of Molecular Endocrinology, 55(3), T1–T20. https://doi.org/10.1530/JME-15-0128